Vào giữa thế kỷ XX, nhiều quốc gia châu Phi lần lượt giành được độc lập, mở ra giai đoạn chuyển mình lịch sử trong khu vực. Trong bối cảnh đó, Chủ nghĩa Hiện đại (Modernism) trở thành ngôn ngữ kiến trúc chủ đạo, thể hiện khát vọng đổi mới và khẳng định bản sắc quốc gia hậu thuộc địa.
Tại các thành phố lớn ở Đông Phi, hàng loạt chương trình xây dựng quy mô được triển khai, bao gồm khách sạn, trung tâm hội nghị và công trình công cộng nhằm phục vụ quá trình đô thị hóa cũng như tổ chức các sự kiện quốc tế. Những khách sạn hiện đại được hình thành trong giai đoạn này không chỉ là công trình lưu trú mà còn là biểu tượng kiến trúc phản ánh tinh thần độc lập và quá trình hội nhập của các quốc gia trong khu vực.
Khách sạn Araak, Khartoum
Khách sạn Araak nằm tại trung tâm thành phố Khartoum (Sudan), do kiến trúc sư El-Amin Muddathir thiết kế. Công trình gồm khối tháp cao 7 tầng đặt trên bệ đế 2 tầng trải dài theo toàn bộ chiều ngang khu đất. Tầng trệt của khối đế được tổ chức với hệ cột mở và các không gian thương mại, kế thừa hình thái đô thị đặc trưng của khu trung tâm Khartoum, trong khi các tầng trên tạo nhịp điệu mặt đứng thông qua hệ cửa sổ thẳng đứng lặp lại đều đặn.
Khối tháp được bố trí theo trục Đông – Tây, với lõi giao thông dọc đặt rõ ràng ở hai đầu mút công trình. Mỗi tầng bố trí 24 phòng nghỉ, các phòng đều có ban công sâu hướng ra phía Bắc và Nam nhằm giảm thiểu bức xạ mặt trời trực tiếp và tạo bóng đổ cho mặt đứng. Giải pháp này thể hiện nguyên tắc thiết kế của kiến trúc Hiện đại nhiệt đới (Tropical Modernism), một xu hướng điển hình trong việc thích ứng khí hậu nóng tại khu vực.
Ban đầu, khu đất được quy hoạch phát triển thành tòa nhà chung cư. Tuy nhiên, dự án bị trì hoãn do tranh chấp liên quan đến các đơn vị thuê mặt bằng thương mại hiện hữu. Đến năm 1978, khi Sudan chuẩn bị đăng cai Hội nghị Thượng đỉnh lần thứ 15 của Tổ chức Thống nhất Châu Phi (OAU), nhu cầu cấp bách về cơ sở lưu trú cho các đoàn đại biểu đã thúc đẩy việc chuyển đổi chức năng sang khách sạn. Khách sạn Araak được hoàn thành trong bối cảnh này, trở thành một phần quan trọng của hệ thống công trình phục vụ các sự kiện ngoại giao quốc tế tại Khartoum thời kỳ hậu độc lập.
Khách sạn Nile và Trung tâm hội nghị quốc tế, Kampala
Tại thủ đô Kampala (Uganda), Khách sạn Nile và Trung tâm Hội nghị Quốc tế được xây dựng liền kề và kết nối thông qua lối đi có mái che. Mặc dù cùng phục vụ các hoạt động ngoại giao và hội nghị quốc tế, hai công trình này không được quy hoạch như một quần thể thống nhất ngay từ đầu do những biến động chính trị trong giai đoạn triển khai.
Trung tâm Hội nghị Quốc tế được khởi công vào đầu thập niên 1970 nhằm phục vụ Hội nghị Thượng đỉnh của Tổ chức Thống nhất Châu Phi (OAU). Tuy nhiên, sau cuộc đảo chính năm 1971 tại Uganda, quá trình phát triển khu phức hợp đã trải qua nhiều điều chỉnh. Đến giữa thập niên 1970, cả Trung tâm Hội nghị và Khách sạn Nile cùng đi vào vận hành, trở thành một phần thiết yếu trong hạ tầng ngoại giao của Kampala.
Cả hai công trình do công ty kiến trúc và kỹ thuật Energoprojekt (Nam Tư) thiết kế. Khách sạn Nile là khối nhà cao 6 tầng với hệ ban công sâu lặp lại đều đặn trên các mặt đứng chính, kết hợp lõi giao thông dọc đặt lệch về một đầu mút công trình. Trung tâm Hội nghị Quốc tế sở hữu hình khối lục giác đặc trưng, với mặt đứng được cấu tạo bởi các tấm nhôm gấp khúc nhằm che chắn nắng và giảm thiểu bức xạ nhiệt. Những giải pháp này thể hiện rõ nguyên tắc thiết kế của kiến trúc Hiện đại nhiệt đới, nhấn mạnh sự thích ứng với điều kiện khí hậu.
Việc công trình do đơn vị Nam Tư thiết kế cũng mang ý nghĩa địa chính trị đáng chú ý. Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, cả Uganda và Nam Tư đều là thành viên của Phong trào Không liên kết, và các dự án hợp tác xây dựng như vậy phản ánh mối quan hệ ngoại giao giữa các quốc gia thuộc khối này.
Giống như nhiều công trình Hiện đại tại châu Phi, khu phức hợp này chưa được công nhận rộng rãi với tư cách di sản kiến trúc. Khách sạn Nile đã trải qua cải tạo vào năm 2006 với nhiều chi tiết trang trí bổ sung, khiến diện mạo ban đầu của công trình thay đổi đáng kể. Trong khi đó, Trung tâm Hội nghị Quốc tế vẫn duy trì phần lớn hình thái kiến trúc gốc, dù vẫn đối diện nguy cơ bị can thiệp hoặc thay thế trong tương lai.
Khách sạn Milles Collines, Kigali
Khách sạn Mille Collines nằm tại Kigali, thủ đô Rwanda. Tên gọi “Mille Collines” (tiếng Pháp, nghĩa là “ngàn ngọn đồi”) ám chỉ địa hình đặc trưng của thành phố và vị trí của công trình trên một khu đồi nổi bật trong đô thị. Khách sạn do hãng hàng không Bỉ Sabena đầu tư xây dựng vào thập niên 1970, trong bối cảnh Kigali bắt đầu phát triển hệ thống hạ tầng phục vụ hoạt động ngoại giao và du lịch quốc tế.
Công trình gồm 5 tầng với bố cục điển hình của kiến trúc Hiện đại nhiệt đới. Mặt đứng chính được tổ chức bằng hệ ban công sâu lặp lại theo nhịp đều đặn, vừa tạo bóng đổ cho mặt đứng vừa giảm thiểu bức xạ nhiệt cho các phòng nghỉ. Lõi giao thông dọc được bố trí lệch về một đầu mút công trình, trong khi kết cấu bê tông cốt thép kết hợp các cấu kiện bê tông đúc sẵn tạo nên ngôn ngữ kiến trúc rõ ràng và mạch lạc.
Năm 1994, trong cuộc diệt chủng Rwanda, khách sạn đã trở thành nơi trú ẩn cho khoảng 700 người Tutsi. Sự kiện này sau đó được biết đến rộng rãi thông qua cuốn sách và bộ phim Hotel Rwanda, kể lại nỗ lực của người quản lý khách sạn Paul Rusesabagina trong việc bảo vệ những người tị nạn bên trong công trình.
Khách sạn trải qua cải tạo vào năm 2010, tuy nhiên nhiều yếu tố kiến trúc đặc trưng của giai đoạn Hiện đại vẫn được bảo tồn, đặc biệt là hệ ban công sâu và kết cấu bê tông thể hiện rõ ràng trên mặt đứng.
Dù được xây dựng từ nửa sau thế kỷ XX, nhiều công trình thuộc phong trào kiến trúc Hiện đại tại châu Phi vẫn giữ được giá trị thẩm mỹ và chất lượng kiến trúc đáng chú ý. Những khách sạn tại Đông Phi không chỉ phản ánh ngôn ngữ kiến trúc của thời kỳ hậu độc lập mà còn minh chứng cho nỗ lực thích ứng khí hậu nhiệt đới và hội nhập bối cảnh đô thị địa phương của các kiến trúc sư. Trong những năm gần đây, các công trình này đã bắt đầu được tái đánh giá trong các nghiên cứu và diễn ngôn quốc tế về di sản kiến trúc Hiện đại châu Phi (African Modernist Heritage).
Xem thêm:
Kinh nghiệm: 15 năm
ThS. KTS Phương Hữu Thơ là một kiến trúc sư được tôi luyện qua nhiều dự án lớn về thiết kế thi công khách sạn. Hiện tại anh là Thành viên Hội đồng quản trị kiêm Tổng giám đốc của Vạn An Group. Tận tụy, nhiệt huyết, tài năng và uy tín là những giá trị anh lan toả đến với Cán bộ công nhân viên cũng như khách hàng.
